ناباروری یکی از مشکلات شایع سلامت باروری است که می تواند زنان، مردان یا هر دو را درگیر کند.
برخلاف تصور رایج، ناباروری تنها به زنان مربوط نیست و بررسی های پزشکی نشان می دهند که عوامل مردانه نیز سهم قابل توجهی در بروز این مشکل دارند.
به طور کلی، حدود 40 درصد موارد ناباروری به اختلالات زنان، 30 تا 40 درصد به مشکلات مردان و بخشی از موارد نیز به عوامل مشترک یا علل ناشناخته مربوط می شود.
بارداری زمانی رخ می دهد که تخمک سالم، اسپرم سالم و شرایط مناسب برای لقاح و لانه گزینی در رحم وجود داشته باشد.
اختلال در هر یک از این مراحل می تواند احتمال بارداری را کاهش دهد. به همین دلیل، بررسی هم زمان وضعیت زن و مرد، نخستین گام برای تشخیص علت ناباروری و انتخاب بهترین روش درمان است.
در ادامه با روند طبیعی باروری، مهم ترین علل ناباروری در زنان و مردان، علائم هشداردهنده، روش های تشخیص و درمان این مشکل بیشتر آشنا خواهید شد.
ناباروری چیست؟
ناباروری به وضعیتی گفته می شود که زوجین با وجود داشتن رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش های پیشگیری، پس از مدت مشخصی موفق به بارداری نشوند.
در بیشتر زوج های زیر 35 سال، اگر پس از یک سال تلاش بارداری اتفاق نیفتد، بررسی های پزشکی توصیه می شود.
این زمان برای زنان 35 سال و بالاتر معمولاً به شش ماه کاهش پیدا می کند.
ناباروری همیشه به معنای ناتوانی کامل در باردار شدن نیست، بلکه گاهی تنها احتمال باروری کاهش یافته است و با تشخیص علت زمینه ای و درمان مناسب، امکان بارداری وجود دارد.
در برخی افراد، ناباروری تنها با مشکل در باردار شدن خود را نشان می دهد، اما در بعضی موارد ممکن است علائم دیگری مانند اختلالات قاعدگی، مشکلات هورمونی، دردهای لگنی یا اختلال در عملکرد جنسی نیز وجود داشته باشد.
روند طبیعی باروری در زنان و مردان چگونه است؟
بارداری نتیجه عملکرد هماهنگ دستگاه تولید مثل زن و مرد است.
برای اینکه لقاح با موفقیت انجام شود، تمام مراحل این فرآیند باید به درستی عمل کنند.
روند باروری در مردان
در مردان، اسپرم ها داخل بیضه تولید شده و پس از تکامل در اپیدیدیم ذخیره می شوند.
هنگام انزال، اسپرم ها همراه با مایع منی از طریق مجاری تناسلی خارج می شوند.
تولید اسپرم طبیعی به عملکرد مناسب بیضه ها، تعادل هورمون هایی مانند تستوسترون و سلامت مسیرهای انتقال اسپرم وابسته است.
کاهش تعداد اسپرم، اختلال در حرکت یا شکل غیرطبیعی آن ها می تواند احتمال باروری را کاهش دهد.
روند باروری در زنان
در زنان، معمولاً در هر چرخه قاعدگی یک تخمک بالغ از تخمدان آزاد می شود.
اگر در روزهای نزدیک به تخمک گذاری، اسپرم سالم وارد دستگاه تناسلی زن شود، امکان لقاح در لوله های رحمی وجود دارد.
سپس تخمک بارور شده به سمت رحم حرکت کرده و در صورت لانه گزینی موفق، بارداری آغاز می شود.
اختلال در تخمک گذاری، آسیب لوله های رحمی، مشکلات رحم یا کاهش کیفیت تخمک ها می توانند این فرآیند را مختل کنند.
به طور کلی، هر عاملی که تولید اسپرم، تخمک گذاری، لقاح یا لانه گزینی را دچار اختلال کند، می تواند یکی از علل ناباروری در زنان یا مردان باشد.
مهم ترین علل ناباروری در زنان
ناباروری در زنان میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و همیشه تنها به یک عامل مشخص محدود نیست.
مشکلات مربوط به تخمک گذاری، ساختار رحم، عملکرد لوله های فالوپ، تغییرات هورمونی و افزایش سن از مهم ترین عواملی هستند که میتوانند احتمال بارداری را کاهش دهند.
تشخیص علت ناباروری زنان نیاز به بررسی دقیق توسط متخصص زنان و ناباروری دارد، زیرا در بسیاری از موارد ممکن است چند عامل به صورت همزمان بر کاهش قدرت باروری تاثیر بگذارند.
اختلالات تخمک گذاری
یکی از شایع ترین علل ناباروری زنان، اختلال در فرآیند تخمک گذاری است.
برای ایجاد بارداری، تخمدان باید در زمان مناسب یک تخمک سالم آزاد کند.
اگر تخمک گذاری به صورت منظم انجام نشود، احتمال لقاح کاهش پیدا میکند.
اختلالات تخمک گذاری ممکن است به دلایل مختلفی مانند مشکلات هورمونی، استرس شدید، تغییرات وزن، بیماری های زمینه ای یا اختلال عملکرد تخمدان ایجاد شوند.
نامنظم بودن قاعدگی، فاصله زیاد بین پریودها یا قطع شدن دوره های قاعدگی میتواند از نشانه های وجود مشکل در تخمک گذاری باشد.
سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
سندرم تخمدان پلی کیستیک یا PCOS یکی از شایع ترین اختلالات هورمونی در زنان سنین باروری است که میتواند باعث ایجاد مشکل در تخمک گذاری شود.
در این شرایط، افزایش برخی هورمون های مردانه و ایجاد اختلال در عملکرد تخمدان ها باعث میشود تخمک گذاری به شکل منظم انجام نشود.
علائم این بیماری ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- نامنظم شدن قاعدگی یا قطع پریود
- افزایش رشد موهای زائد در صورت و بدن
- افزایش وزن یا مقاومت به انسولین
- ایجاد جوش و تغییرات پوستی
درمان PCOS میتواند با اصلاح سبک زندگی، کنترل وزن، دارودرمانی و در برخی موارد درمان های کمک باروری انجام شود.
کاهش ذخیره تخمدان
ذخیره تخمدان به تعداد و کیفیت تخمک های باقی مانده در تخمدان گفته میشود.
با افزایش سن یا برخی عوامل دیگر، تعداد تخمک ها کاهش پیدا کرده و احتمال بارداری کمتر میشود.
کاهش ذخیره تخمدان ممکن است به دلیل افزایش سن، برخی جراحی های تخمدان، درمان های سرطان مانند شیمی درمانی یا عوامل ژنتیکی ایجاد شود.
این مشکل معمولاً با آزمایش های هورمونی و بررسی سطح ذخیره تخمدان توسط پزشک متخصص در مرکز باروری و درمان ناباروری نیکان تشخیص داده میشود.
مشکلات لوله های فالوپ
لوله های فالوپ مسیر انتقال تخمک از تخمدان به رحم هستند و نقش مهمی در فرآیند لقاح دارند.
اگر این لوله ها دچار انسداد یا آسیب شوند، اسپرم و تخمک نمیتوانند به درستی با یکدیگر برخورد کنند.
عفونت های لگنی، بیماری های مقاربتی، جراحی های قبلی در ناحیه لگن و اندومتریوز از عواملی هستند که میتوانند باعث آسیب لوله های رحمی شوند.
در برخی موارد، زنان هیچ علامت مشخصی ندارند و مشکل تنها هنگام بررسی علت ناباروری مشخص میشود.
اندومتریوز
اندومتریوز یکی از بیماری های شایع زنان است که در آن بافتی مشابه بافت داخلی رحم در خارج از رحم رشد میکند.
این بیماری میتواند باعث التهاب، ایجاد چسبندگی در لگن و اختلال در عملکرد تخمدان ها یا لوله های فالوپ شود.
درد شدید هنگام قاعدگی، درد هنگام رابطه جنسی، درد لگنی مزمن و مشکلات باروری از علائم احتمالی اندومتریوز هستند.
شدت تاثیر اندومتریوز بر باروری به محل درگیری و میزان پیشرفت بیماری بستگی دارد.
مشکلات رحم
ساختار رحم نقش مهمی در لانه گزینی جنین و ادامه بارداری دارد.
برخی مشکلات مربوط به رحم میتوانند مانع از تشکیل یا حفظ بارداری شوند.
از جمله مشکلات رحمی موثر بر ناباروری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- فیبروم رحم
- پولیپ رحم
- چسبندگی داخل رحم
- ناهنجاری های مادرزادی رحم
این مشکلات ممکن است با علائمی مانند خونریزی غیرطبیعی، دردهای لگنی یا تغییر در الگوی قاعدگی همراه باشند، اما گاهی بدون علامت هستند و در بررسی های ناباروری تشخیص داده میشوند.
اختلالات هورمونی
هورمون ها نقش مهمی در تنظیم چرخه قاعدگی، تخمک گذاری و آماده سازی رحم برای بارداری دارند.
هرگونه اختلال در عملکرد غددی مانند تیروئید یا هیپوفیز میتواند روند طبیعی باروری را مختل کند.
اختلالات هورمونی ممکن است باعث بی نظمی قاعدگی، کاهش تخمک گذاری یا مشکلات مربوط به رشد فولیکول ها شوند.
بررسی سطح هورمون ها در آزمایش خون یکی از مراحل مهم تشخیص علت ناباروری در زنان است.
تاثیر سن بر باروری زنان
سن یکی از مهم ترین عوامل موثر بر قدرت باروری زنان محسوب میشود.
با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک ها کاهش پیدا میکند و احتمال بارداری طبیعی کمتر میشود.
کاهش باروری معمولاً پس از ۳۵ سالگی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد، زیرا علاوه بر کاهش ذخیره تخمدان، احتمال برخی مشکلات کروموزومی در تخمک ها نیز افزایش پیدا میکند.
به همین دلیل، زنانی که سن بالاتری دارند یا مدت طولانی برای بارداری تلاش کردهاند، بهتر است برای بررسی دقیقتر به متخصص زنان و ناباروری مراجعه کنند.
مهم ترین علل ناباروری در مردان
برخلاف تصور قدیمی که ناباروری را بیشتر به مشکلات زنان مرتبط میدانستند، عوامل مردانه نیز نقش مهمی در کاهش قدرت باروری دارند.
در بسیاری از زوجهایی که با مشکل ناباروری مواجه هستند، اختلال در تولید، کیفیت یا انتقال اسپرم میتواند یکی از دلایل اصلی باشد.
برای بررسی ناباروری مردان، معمولاً کیفیت اسپرم، وضعیت هورمونها، سلامت بیضهها و شرایط عمومی بدن بررسی میشود.
تشخیص دقیق علت ناباروری به پزشک کمک میکند تا مناسبترین روش درمانی را انتخاب کند.
کاهش تعداد اسپرم
یکی از شایع ترین علل ناباروری مردان، کاهش تعداد اسپرم در مایع منی است.
برای ایجاد بارداری، تعداد کافی اسپرم سالم باید وجود داشته باشد تا احتمال رسیدن اسپرم به تخمک افزایش پیدا کند.
کاهش تعداد اسپرم ممکن است به دلایلی مانند اختلال عملکرد بیضه، مشکلات هورمونی، عفونت، عوامل ژنتیکی، مصرف برخی داروها یا سبک زندگی ناسالم ایجاد شود.
این مشکل معمولاً با آزمایش آنالیز مایع منی (اسپرموگرام) بررسی میشود.
کاهش حرکت اسپرم
حتی اگر تعداد اسپرم طبیعی باشد، کاهش قدرت حرکت آنها میتواند باعث ایجاد مشکل در باروری شود.
اسپرم باید توانایی حرکت مناسب داشته باشد تا بتواند مسیر دستگاه تناسلی زن را طی کرده و به تخمک برسد.
عواملی مانند افزایش دمای بیضه، عفونت، استرس اکسیداتیو، مصرف سیگار و برخی بیماریها میتوانند روی حرکت اسپرم تاثیر منفی بگذارند.
مشکلات شکل اسپرم
ساختار و شکل طبیعی اسپرم نیز در توانایی آن برای حرکت و لقاح اهمیت دارد.
در برخی مردان، درصد زیادی از اسپرمها دارای شکل غیرطبیعی هستند که میتواند احتمال لقاح موفق را کاهش دهد.
مشکلات مربوط به شکل اسپرم ممکن است به علت عوامل ژنتیکی، بیماریهای بیضه، عفونت یا عوامل محیطی ایجاد شوند.
در صورت وجود اختلالات شدید در کیفیت اسپرم، روشهایی مانند تزریق اسپرم داخل سیتوپلاسمی (ICSI) ممکن است برای کمک به باروری مورد استفاده قرار گیرد.
واریکوسل
واریکوسل یکی از شایع ترین علل قابل درمان ناباروری در مردان است.
این بیماری به دلیل گشاد شدن وریدهای اطراف بیضه ایجاد میشود و میتواند باعث افزایش دمای بیضه و کاهش کیفیت اسپرم شود.
واریکوسل ممکن است با علائمی مانند احساس سنگینی در بیضه، درد، تورم یا تغییر اندازه بیضه همراه باشد، اما در برخی افراد بدون علامت است و تنها هنگام بررسی ناباروری تشخیص داده میشود.
در مواردی که واریکوسل باعث کاهش کیفیت اسپرم یا درد قابل توجه شود، پزشک ممکن است درمان جراحی را پیشنهاد دهد.
مشکلات هورمونی
تولید اسپرم به تعادل هورمونهای مختلف بدن وابسته است.
اختلال در عملکرد غددی مانند هیپوفیز یا کاهش سطح هورمون تستوسترون میتواند روند تولید اسپرم را مختل کند.
مشکلات هورمونی ممکن است باعث کاهش میل جنسی، اختلال در نعوظ، کاهش تولید اسپرم یا تغییرات رشد موهای بدن شوند.
آزمایشهای هورمونی و بررسی وضعیت عمومی بدن به تشخیص این مشکلات کمک میکنند.
عفونتها
برخی عفونتهای دستگاه تناسلی یا بیماریهای مقاربتی میتوانند بر کیفیت اسپرم یا مسیر انتقال آن تاثیر بگذارند.
عفونتها ممکن است باعث التهاب بیضه، آسیب به مجاری انتقال اسپرم یا کاهش توانایی باروری شوند.
درمان به موقع عفونتها میتواند از ایجاد آسیبهای طولانی مدت جلوگیری کند.
عوامل ژنتیکی
برخی مشکلات ژنتیکی میتوانند باعث اختلال در تولید اسپرم یا عملکرد طبیعی دستگاه تناسلی مردان شوند.
اختلالات کروموزومی، مشکلات مربوط به ژنهای موثر در تولید اسپرم و برخی بیماریهای ارثی از جمله عواملی هستند که ممکن است باعث ناباروری شوند.
در مواردی که تعداد اسپرم بسیار پایین باشد، پزشک ممکن است بررسیهای ژنتیکی را نیز توصیه کند.
تاثیر سبک زندگی بر ناباروری مردان
سبک زندگی نقش مهمی در سلامت اسپرم و قدرت باروری دارد.
برخی عوامل میتوانند کیفیت اسپرم را کاهش دهند، از جمله:
- مصرف سیگار و مواد مخدر که میتواند تعداد و حرکت اسپرم را کاهش دهد.
- مصرف زیاد الکل که روی عملکرد هورمونی و تولید اسپرم تاثیر میگذارد.
- اضافه وزن و چاقی که ممکن است تعادل هورمونی بدن را تغییر دهد.
- استرس مزمن و کمبود خواب که میتوانند عملکرد طبیعی بدن را مختل کنند.
- قرار گرفتن طولانی مدت بیضهها در معرض گرمای زیاد.
اصلاح سبک زندگی در کنار درمانهای تخصصی میتواند به بهبود شرایط باروری کمک کند.
علائم احتمالی ناباروری در زنان و مردان
ناباروری همیشه با علائم واضح همراه نیست و در بسیاری از موارد تنها زمانی مشخص میشود که زوج برای بارداری اقدام میکنند.
با این حال، برخی نشانهها میتوانند احتمال وجود مشکل در سیستم باروری را افزایش دهند.
علائم احتمالی ناباروری در زنان
برخی از علائمی که ممکن است با مشکلات باروری زنان مرتبط باشند عبارتند از:
- نامنظم بودن چرخه قاعدگی یا قطع پریود
- خونریزیهای بسیار شدید یا غیرطبیعی
- درد شدید هنگام قاعدگی
- درد لگنی مداوم
- درد هنگام رابطه جنسی
- علائم اختلالات هورمونی مانند رشد موهای زائد، جوش شدید یا تغییرات وزن
وجود این علائم به معنی ناباروری قطعی نیست، اما بررسی توسط متخصص زنان میتواند به تشخیص زودتر مشکلات احتمالی کمک کند.
علائم احتمالی ناباروری در مردان
در مردان نیز برخی نشانهها میتوانند احتمال وجود مشکل در باروری را مطرح کنند، مانند:
- کاهش میل جنسی
- مشکلات نعوظ یا انزال
- درد یا تورم در ناحیه بیضه
- احساس سنگینی در بیضهها
- تغییر در حجم مایع منی
- سابقه بیماری، جراحی یا آسیب در ناحیه تناسلی
با توجه به اینکه بسیاری از مشکلات ناباروری مردان بدون علامت هستند، انجام بررسیهای تخصصی در صورت طولانی شدن تلاش برای بارداری اهمیت زیادی دارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
زمان مراجعه برای بررسی ناباروری به سن زن و شرایط زوج بستگی دارد.
در حالت کلی، اگر زوجی به مدت مشخصی رابطه جنسی منظم و محافظت نشده داشته باشند اما بارداری اتفاق نیفتد، بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند.
زمان مناسب مراجعه معمولاً شامل موارد زیر است:
- اگر سن زن کمتر از ۳۵ سال باشد و بعد از یک سال تلاش منظم بارداری رخ نداده باشد.
- اگر سن زن بالاتر از ۳۵ سال باشد و پس از ۶ ماه تلاش، بارداری اتفاق نیفتاده باشد.
- در صورت وجود مشکلاتی مانند قاعدگی نامنظم، سابقه سقط مکرر، بیماریهای رحمی، جراحی لگن یا مشکلات مربوط به اسپرم، مراجعه زودتر توصیه میشود.
تشخیص زودهنگام علت ناباروری میتواند فرصت استفاده از روشهای درمانی موثرتر را افزایش دهد.
روند تشخیص ناباروری
برای تشخیص ناباروری در مردان و زنان ، پزشک ممکن است از روشهای مختلفی استفاده کند:
آزمایش اسپرم
آنالیز مایع منی یا اسپرموگرام یکی از اولین بررسیها برای ارزیابی ناباروری مردان است.
در این آزمایش مواردی مانند تعداد اسپرم، میزان حرکت، شکل اسپرمها و کیفیت کلی مایع منی بررسی میشود.
نتایج این آزمایش به پزشک کمک میکند مشکلات احتمالی مربوط به تولید یا عملکرد اسپرم را شناسایی کند.
آزمایشهای هورمونی
بررسی سطح هورمونها در زنان و مردان نقش مهمی در تشخیص اختلالات باروری دارد.
در زنان، هورمونهایی مانند هورمونهای مرتبط با تخمک گذاری و عملکرد تخمدان بررسی میشوند.
در مردان نیز سطح تستوسترون و هورمونهای موثر بر تولید اسپرم ارزیابی میشود.
این آزمایشها میتوانند مشکلاتی مانند اختلال تخمک گذاری یا اختلال عملکرد بیضه را مشخص کنند.
سونوگرافی
سونوگرافی یکی از روشهای مهم بررسی اندامهای تولید مثل زنان است.
این روش به پزشک کمک میکند وضعیت رحم، تخمدانها، ضخامت رحم، وجود کیست، فیبروم یا مشکلات ساختاری بررسی شود.
در مردان نیز سونوگرافی میتواند برای بررسی مشکلاتی مانند واریکوسل یا مشکلات مربوط به بیضهها استفاده شود.
بررسی رحم و لولههای رحمی
برای بررسی سلامت رحم و باز بودن لولههای فالوپ ممکن است آزمایشهای تخصصی مانند هیستروسالپنگوگرافی (عکس رنگی رحم) انجام شود.
انسداد لولههای رحمی یکی از عواملی است که میتواند مانع رسیدن اسپرم به تخمک و ایجاد بارداری شود.
روشهای درمان ناباروری
روش درمان ناباروری در زنان و مردان به علت ایجاد مشکل، سن زوج، شرایط جسمی و مدت زمان ناباروری بستگی دارد.
پزشک پس از بررسی کامل، مناسبترین روش را انتخاب میکند.
اصلاح سبک زندگی
در برخی افراد، تغییر سبک زندگی میتواند تاثیر مثبتی بر افزایش احتمال بارداری داشته باشد.
مواردی مانند کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن، تغذیه سالم، کنترل استرس، خواب کافی، ترک سیگار و کاهش مصرف الکل میتوانند به بهبود سلامت باروری کمک کنند.
دارودرمانی
داروهای ناباروری در برخی زنان برای تحریک تخمک گذاری و افزایش احتمال آزاد شدن تخمک استفاده میشوند.
در مردان نیز در صورت وجود مشکلات هورمونی، ممکن است داروهایی برای تنظیم سطح هورمونها و بهبود تولید اسپرم تجویز شود.
درمان ناباروری با IUI
در روش IUI یا تلقیح داخل رحمی، اسپرمهای سالم پس از آماده سازی در آزمایشگاه، در زمان مناسب مستقیماً داخل رحم قرار داده میشوند.
این روش معمولاً در شرایطی مانند کاهش خفیف کیفیت اسپرم، مشکلات تخمک گذاری یا ناباروری با علت نامشخص استفاده میشود.
درمان ناباروری با IVF
در روش IVF یا لقاح خارج رحمی، تخمک و اسپرم در محیط آزمایشگاه با یکدیگر ترکیب میشوند تا جنین تشکیل شود. سپس جنین ایجاد شده به رحم منتقل میشود.
این روش در مشکلاتی مانند انسداد لولههای رحمی، کاهش شدید کیفیت اسپرم، اندومتریوز یا ناباروری طولانی مدت کاربرد دارد.
درمان ناباروری با ICSI
تزریق اسپرم داخل سیتوپلاسمی یا ICSI یکی از روشهای پیشرفته کمک باروری است که در آن یک اسپرم سالم به صورت مستقیم به داخل تخمک تزریق میشود.
این روش بیشتر در مواردی که تعداد اسپرم بسیار کم باشد یا حرکت و کیفیت اسپرم کاهش پیدا کرده باشد، مورد استفاده قرار میگیرد.
عوامل موثر بر موفقیت درمان ناباروری
موفقیت درمان ناباروری به عوامل مختلفی بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست. مهمترین عوامل تاثیرگذار شامل موارد زیر هستند:
- سن زن و وضعیت ذخیره تخمدان
- علت اصلی ناباروری
- کیفیت تخمک و اسپرم
- سلامت رحم و شرایط لانه گزینی جنین
- سبک زندگی زوجین
- انتخاب روش درمانی مناسب
در بسیاری از موارد، تشخیص دقیق علت ناباروری و شروع درمان زیر نظر متخصص میتواند احتمال موفقیت را افزایش دهد.
سوالات متداول
در ادامه به برخی از سوالات رایج درباره علل ایجاد ناباروری و روشهای درمان آن پاسخ دادهایم.
آیا ناباروری فقط به دلیل مشکلات زنان ایجاد میشود؟
خیر. ناباروری میتواند به دلایل مربوط به زنان، مردان یا ترکیبی از مشکلات هر دو طرف ایجاد شود.
بررسی همزمان زن و مرد برای تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد.
چه مدت بعد از اقدام برای بارداری باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر زن کمتر از ۳۵ سال داشته باشد، معمولاً پس از یک سال تلاش ناموفق مراجعه توصیه میشود.
در زنان بالای ۳۵ سال بهتر است پس از ۶ ماه بررسیهای لازم انجام شود.
آیا ناباروری قابل درمان است؟
در بسیاری از موارد، با تشخیص علت اصلی میتوان از روشهایی مانند دارودرمانی، IUI، IVF یا ICSI برای افزایش شانس بارداری استفاده کرد.
آیا سبک زندگی بر ناباروری تاثیر دارد؟
بله. تغذیه نامناسب، مصرف سیگار، استرس زیاد، کمبود خواب و اضافه وزن میتوانند روی کیفیت اسپرم، تخمک گذاری و سلامت باروری تاثیر منفی بگذارند.
4 دیدگاه ها